12 Ocak 2019 00:02
-A +A
Hidayet GÜLTEKİN

Hidayet GÜLTEKİN

GÜNÜMÜZ ANLAYIŞINDA MEVLEVÎLİK VE MEVLEVÎ AYİNLERİ

Tasavvufi düşüncede inanç ve müzik ilişkisinin boyutlarına, çeşitli mutasavvıflar tarafından müzikle doğrudan ilişkili olmayan eserlerde değinilmiştir. Mutasavvıfların kaleme aldığı eserlerde müziğe yüklenen manaların ilahi bir açılımı olduğunu ya da ilahi olanla ilişkili olduğunu söylemek mümkündür.

Varoluşun hakikatini çözme ya da bu hakikate erişme amacı güden tasavvufı yapılanmaların müziği ve müzik unsurlarını bu hakikatin kapısını aralayacak bir anahtar gibi görmesi konusu, tasavvufı düşüncede müziğe yüklenen temel anlamlardan birisidir. Müziğin ahengi ile aydınlanmaya giden yolun hissettirdiği ahenk arasında bir ilişkinin olduğu ve bu ilişkinin de metinlerde "özlem" duygusuyla ifade edildiği görülür.
Bu ilişkinin en tipik örneğinin ise Mevlâna Celaleddin Rumî'nin Mesnevisinin ilk on sekiz beytinde geçen ney ve kamışlık hikayesi olduğu bilinir. Bu doğrultuda aynı zamanda mitolojik bir boyut kazanmış olan ney ve kamışlık hikayesinde ney'in kamışlığa geri dönme arzusu ve özlem duygusu, tasavvufı düşüncenin temeli olan Tanrı'dan gelip tekrar Tanrı'ya giden yolculuğun döngüsünün müzik ve müzik unsurları üzerinden ifade ediliş biçimidir. Bu noktada müzik "Tanrı'dan gelip tekrar oraya dönüşü içeren sonsuz bir döngüsel yolculuğun kılavuzu" (Güray, 2011: 47) olarak tanımlanmıştır.

İnanç ve müzik ilişkisinin tasavvufi düşüncedeki anlamını, yerini, bu noktada müziğin rolü ve niteliğinin nasıl olduğunu açıklama adına çeşitli kuram ve yaklaşımlar ileri sürülmüştür. Bu kuramların her biri müziğin tesirinin insanın manevi dünyasında yarattıklarıyla ve Tanrısal alemle ilişkilendirilmiştir.

Bu kuramları Süleyman Uludağ (1992: 343) ilahi güzellik kuramı, bezm-i elest kuramı, ruhun erkekliği nefsin dişiliği kuramı ve Pisagor'un kuramı olarak sınıflandırmıştır. İlahi güzellik kuramında müziğin nağmelerinin insana tesir etmesi konusu, insanın hakikatiyle müziğin doğası arasında bulunan uyum, ahenk ve güzelliğe dayanan ortak ilişkiyle açıklanmıştır. Bu doğrultuda güzellik kavramı, bütün varoluş sisteminin ve yaratılmış olanların temelinde hakikati yansıtan bir değer olarak tanımlanmıştır.
Çizilen çerçevede güzellik kavramının değeri, hak ve hakikat olmakla ve bütün varolanların özünde yatan hayırla buluşmakla ortaya çıkmaktadır (Koç, 2008: 172). Dolayısıyla müziğin insanın özünde var olan ilahi güzelliği hatırlatmada etkili bir sanat olması, tasavvuf gelenekleri içerisinde varlığını sürdürmesine sebep olmuştur.

Elbette müziğin bu etkili gücünü sadece tasavvuf çevreleri vurgulamamıştır. Tarihin eski zamanlarından bu yana vurgulanan bu konuyu çeşitli filozoflar ve bilim insanları da tartışmış ve müziğin hakikatle olan ilişkisine çeşitli anlamlar yüklemiştir. Bu insanlar arasında yer alan Schopenhauer'un, müziğin diğer sanatlardan farklı olarak doğrudan hakikate götüren bir sanat olduğuna yönelik düşüncesi "müzik, doğrudan dünyanın cevherini, görünenleri değil de arkasında olanları verir" (Coşar, 2009: 40) şeklindeki açıklamalardan anlaşılır.
Uludağ'ın sözünü ettiği bir diğer kuram, ruhun erkekliği nefsin dişiliği kuramıdır. Ruh ve nefs arasında ezelden beri karşılıklı aşk olması, müziğin nağmelerinin de nefs ve ruhun karşılıklı etkileşim haline geçmesine olanak sağlaması bu kuram çerçevesinde vurgulanmıştır (Uludağ, 1992: 344). Konuyla ilişkili olarak sıklıkla dile getirilen kuramlardan birisi de bezm-i elest'tir.
"Kurân-ı Kerîm'in VII. suresinin A 'râf 172-173. ayetlerinde , Allah'ın 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Dediği onların da, 'Evet, Rabbimizsin' dedikleri, bunun da üzerine onları birbirlerine tanık tuttuğu" (Gölpınarlı, 2004: 173) ifadeleriyle Gölpınarlı'nın açıkladığı bezm-i elest, Tanrı ve insan arasında olan ezeli bir diyaloğa işaret eder (Cengiz, 2017: 906).
 

Not: Toplumu bilgilendirmek adına önemli bir eserden iktibas yapılmıştır (Hazırlayan Fulya Soylu Bağçeci

Facebook'ta paylaş butonu
Print
Yorum Yap
Yorumunuz
1000

Henüz yorum yapılmadı,
İlk Yorum yapan siz olun...

Facebook Yorumları
Dikkat Çekenler
Yazarlar
Çok Okunanlar
Çok Yorumlananlar
Alıntı Yazarlar
Anket

Sayfalar
Duyurular
Linkler
Arşiv
Günlük Gazeteler
Oku
Ziyaretçi Defteri
Hava Durumu
Hava Durumu
Yükleniyor...